Горький атындағы Орталық саябақ

Неден бастау керек

Орталық демалыс саябағы — Алматының ең көне саябағы, Медеу ауданында, басты кіреберісі Гоголь көшесі, 1 мекенжайында. Ол 1856 жылы Қазына бағы ретінде салынған, 170 жылға жуық уақытта қазіргі қалпына келді: қала ортасындағы аллеялары, көлі, аттракциондары мен арықтары бар үлкен жасыл бақ. Саябақтың аумағы — 47 гектар.

Кіру тегін, саябақ тәулік бойы ашық. Саябақ сайтындағы жалпы регламент бойынша аттракциондар 10:00-ден 18:00-ге дейін жұмыс істейді, аквапарк пен жекелеген алаңдардың өз уақыты бар. Бұл 2026 жылғы 29 қыркүйекте тексерілді.

Көлге дейін барып қайтқыңыз келсе, бір сағат бөліңіз. Балалармен, аттракциондармен және қайықпен — жарты күн. Жазда аквапаркпен мұнда бүкіл күнді өткізуге болады. Тыныш серуенге ең жақсы уақыт — жұмыс күндерінің таңы: аллеяларда жүгірушілер мен ит серуендетушілер, су жағасында ешкім дерлік жоқ.

Саябақ қала ортасынан ағаш пен су іздейтіндерге, жүгіретіндерге, балалы отбасыларға және Алматының Верный бақтарынан қалай өсіп шыққаны қызық болғандарға лайық. Жабайы табиғат пен адамсыз жер іздесеңіз, бұл басқа орын: мұнда карусельдері мен музыкасы бар қалалық саябақ.

Колоннада жанындағы таң

Қала енді ғана оянып келе жатқанда, сіз Гоголь көшесіндегі колоннада арқылы кіресіз. Оның алдындағы субұрқақ шулап тұр, бірақ алаң бос. Бағаналардың үстінде екі жолды жазу: сол жақта қазақша «Орталық демалыс паркі», оң жақта орысша «Центральный парк отдыха». Олардың арасында — металдан жасалған таулардың сұлбасы.

Колоннаданың артында аллея басталады. Аяқ астында асфальт, бас үстінде — жарық дақ-дақ болып түсетіндей тығыз түйіскен ағаш бастары. Құлаққапты әйел жүгіріп өтеді, ер адам кәрі спаниельді бауынан жетектеп келеді. Оң жақ бір жерде су сылдырайды, оның қайда екенін бірден түсінбейсіз.

Тоқтап қарасаңыз: жол бойымен тар бетон арна, арық жатыр, онымен су ағып жатыр. Бұл жұмыс істеп тұрған суару жүйесі. Ең жақын ағаштың діңінде тиін отыр, сізге қарап тұр, қашпайды.

Бүгін сіз жай серуендеуге келдіңіз. Бірақ қала ортасындағы саябақта арықтармен неге су ағып жатыр, ол қайдан келеді және оны мұнда кім жіберген?

Гарнизонға арналған бақ

1856 жылы Верный тау етегіндегі әскери бекініс болды. Қырымда жұмыс тәжірибесі бар бағбан Г. Криштопенко Кіші Алматы өзенінің жайылмасында Қазына бағын салды — гарнизон офицерлерінің серуендеуі мен демалысына арналған орын. Ол алғашқы жапырақты және қылқан жапырақты ағаштарды отырғызып, мұнда тек Орта Азия өсімдіктері ғана емес, Орталық Ресейде өсетін өсімдіктер де өсе алады деген қорытындыға келді.

1868 жылы Верныйға Ташкенттен, Қырымдағы Никит ботаникалық бағынан және Пенза бағбандық училищесінен көшеттер мен тұқымдар әкелінді. 1869–1875 жылдары бақта оранжерея салынып, гүлзарлар жасалып, көшетхана құрылды. Орманшы Эдуард Баумның бастамасымен бақ жанынан он-он бес оқушыға арналған Верный бағбандық мектебі ашылды. Бақ ағаштарды тек өзі үшін ғана емес, қала үшін де отырғызу материалын өсірді: жеміс және сәндік өсімдіктер, көкөністер, жібек құрттары, аралар.

Бірте-бірте Қазына бағы қала тұрғындарының демалыс орнына айналды. Мұнда буфет, би алаңы, беседкалар, бильярдқа арналған киіз үй пайда болды. Патша заманында кіру ақылы болған. 1919 жылы саябақта Жамбыл қатысқан айтыс — ақындар сайысы өтті.

1934 жылы саябақ қайта жаңартылды. Су айдыны тереңдетіліп, аттракциондар қойылып, бүкіл саябақты қамтитын арық суару жүйесі жүргізілді. Сіз аллея бойында естіген сол су. 1935 жылы саябаққа Максим Горькийдің аты берілді, 1940 жылы мұнда жазушыға ескерткіш қойылды. 1965 жылы ол Кеңес Одағының ең үздік саябағы деп танылды.

Одан әрі тарих күрделене түсті. 1983 жылы саябақтың аумағы 100 гектардан асатын, 2013 жылға қарай шамамен 42 гектар қалды. 2000 жылдары саябақ жеке басқаруда болды, көлдердің бір бөлігі құрғатылып, жердің бір бөлігі құрылысқа кетті. 2013 жылы қала аумағы 47 гектар саябақты коммуналдық меншікке қайтарды, ал 2018 жылдан бастап оның аумағы қайтадан жеке компанияның жалында. 2021 жылы қала тұрғындары саябақтың бұрынғы учаскесінде жатақхана салуға қарсы шықты, әкім шешімді жойды. Саябақ өмір сүріп жатыр, бірақ оның шекарасын қала тұрғындары өздері қорғайды.

Саябақты қалай оқу керек

Орталық саябақты карусельдері бар кәдімгі қалалық саябақ деп қабылдау оңай. Бірақ онда үш қабат бар, қайда қарау керектігін білсеңіз, әрқайсысы көрінеді.

Ағаштар. Мұнда қарағаш, емен, көктерек, үйеңкі, қарағай, шырша, терек және қайың өседі. Оңтүстік пен солтүстік тұқымдарының араласуы — тау етегінде не тамыр жаятынын тексерген алғашқы бағбандардың мұрасы. Ең жуан діңдер ескі аллеялар бойында тұр. Біреуінің жанында тоқтап, оны қолыңызбен құшақтап көріңіз.

Су. Арықтар жолдар бойымен өтіп, саябақтың тереңіне кетеді. Бұл 1934 жылғы жүйе, ол арқылы бүкіл Алматының қалай құрылғанын түсінуге болады: қала беткейде, су таудан солтүстікке ағады, әр кварталды бір кездері осындай арналармен суарған. Арықтың бойымен жүрсеңіз, ол сізді саябақтың ескі бөліктеріне апарады.

Адамдар. Таңертең — жүгірушілер, ит серуендетушілер, орындықтарда отырған егде жұптар. Күндіз — арбалы отбасылар мен оқушылар. Кешке — көл мен аттракциондар жанындағы топтар. Жобаның негізін қалаушы Валентин Шафранов қасында, Гоголь көшесінде тұрады және саябақ туралы былай дейді: «әртүрлі орындар мен орындықтар көп, тиіндер, көл, жүгіру мен серуен» (орысша айтқан сөзінің аудармасы). Бұл тізімде бірде-бір көрнекі орын жоқ, бүкіл саябақ осында.

Көзқарас бағыты

1. Гоголь көшесіндегі колоннадабасты кіреберіс

   Екі тілдегі жазуды оқып, жолдардың арасындағы таулардың металл сұлбасына қараңыз. Кешке колоннада жарықтандырылады, оның алдындағы субұрқақ сахнаға айналады.

2. Басты аллеякіреберістің дәл артында

   Жоғары қараңыз: ағаш бастары жолдың үстінде түйіседі. Көз алдыңыздағы ең жуан дінді табыңыз.

3. Жол бойындағы арықаллеяның шетінде

   Тоқтап, суды тыңдаңыз. Бұл 1934 жылы бүкіл саябаққа жүргізілген суару.

4. Тиіндерорындықтар жанындағы діңдерде

   Бір минут қозғалмай тұрыңыз. Мұндағы тиіндер адамдарға үйренген, жақын келеді. Оларды қолдан тамақтандырмаңыз.

5. Көлсаябақтың тереңінде

   Су жағасындағы орындыққа отырыңыз. Саябақ сайты бойынша мұнда қайықтар мен катамарандар жұмыс істейді, жағаға судан қарағыңыз келсе.

6. Шалғай аллеялараттракциондардан шетте

   Музыка естілмейтін жерге кетіңіз. Ашық күні ағаш бастарының арасынан таулар көрінеді.

7. Колоннадаға қайтасол жолмен

   Сол жолмен шығып, бір сағатта аллеядағы жарықтың қалай өзгергеніне қараңыз.

Бетбұрыс: қала өсіп шыққан бақ

Кіреберістегі арыққа оралайық. Сіз оны жай ғана су ағатын арна деп көрдіңіз. Бірақ енді оның Алматыда қолмен ұстауға болатын ең көне нәрселердің бірі екені түсінікті.

Қазына бағы қаланың көшетханасы ретінде жұмыс істеді. Осыдан көшеттер Верный көшелеріне тарады, мұнда бағбандарды оқытты, мұнда тау етегінде қандай ағаштар тірі қалатынын тексерді. Кейін бақ-қала деп аталатын қала ішінара осы бақтан өсіп шықты.

Көл жанындағы орындыққа отырып, тиіннің емен діңімен қалай түсіп келе жатқанына қарағанда, сіз осы хикаяның ең басында отырсыз. Офицерлердің серуені үшін отырғызылған ағаштар бәрі серуендейтін ағаштарға айналды. Суару үшін жүргізілген арықтар алматылықтар өз қаласын танитын дыбысқа айналды. Ал құрылыс салғысы келген саябақты мұнда жай отыру үшін келетін адамдар қорғап қалды.

Саябақ қабат-қабатымен

Ең төменгі қабат — Кіші Алматы өзенінің жайылмасы және 1850 жылдардағы Верное бекінісі.

Оның үстінде — Криштопенконың 1856 жылғы Қазына бағы, Ташкент пен Қырымнан келген көшеттер, бағбандық мектебі, оранжерея.

Жоғарырақ — қала тұрғындарының бағы: беседкалар, би алаңы, 1919 жылғы айтыс.

Сосын — кеңестік мәдениет және демалыс саябағы: 1934 жылғы қайта жаңарту, арықтар, Горький есімі, 1965 жылғы Одақтың үздік саябағы атағы.

Сосын — жер туралы даулар жылдары, құрғатылған көлдер, 2013 жылы қалаға қайтарылуы және 2021 жылы жойылған жатақхана.

Және бүгінгі қабат — таңғы жүгіруші, емендегі тиін, көлдегі қайық және орындықта отырған сіз.

Қысқаша деректер

Қашан бару керек

Бір ай таңдасақ, қазанды таңдар едік: аллеялар сары, адам жаздағыдан аз, ал таң салқын әрі ашық.

Үш сценарий

Жұмысқа дейінгі бір сағат. Таңғы сегізде колоннада арқылы кіріп, басты аллеямен арық бойымен көлге дейін барыңыз, су жағасында он минут отырып, қайта оралыңыз. Бұл күнді ағаштардан бастаудың ең қысқа жолы.

Балалармен жарты күн. Аттракциондар ашылатын онға келіңіз. Алдымен балалар темір жолы мен карусельдер, сосын көлде қайық немесе катамаран, сосын аллеялардағы тиіндер. Балаларға тапсырма беріңіз: бес түрлі ағашты тауып, жапырақтары бойынша олардың айырмашылығын білу.

Жүгіру немесе ұзақ серуен. Кең аллеяларды таңдап, аттракциондарды айналып өтіп, саябақты бір шеңбер жасаңыз. Арықтардың дыбысымен жүгіріңіз: олар көлеңкелі әрі тыныш ескі бөліктер арқылы апарады.

Қалай жетуге болады

• Жаяу. Басты кіреберіс — Гоголь көшесі, 1, орталықтың шығыс бөлігінде. Орталық көшелерден саябаққа Гоголь көшесімен жету ыңғайлы.
• Қоғамдық көлікпен және таксимен. Бағытты 2ГИС-те «Центральный парк отдыха» дейін құрыңыз. Таксиге Гоголь, 1 мекенжайындағы басты кіреберісті айтыңыз: сонда колоннаданың жанында боласыз.
• Көлікпен. Демалыс күндері саябақ жанындағы тұрақ толып кетеді. Таңдау болса, көліксіз келіңіз.

Б жоспары. Демалыс күні кіреберіс пен аттракциондар жанында адам тым көп болса, тереңге, көл мен шалғай аллеяларға кетіңіз: онда тынышырақ. Аттракциондар техникалық қызмет көрсетуге немесе маусымға байланысты жабық болса да, саябақ ашық: аллеялар, көл және тиіндер жыл бойы «жұмыс істейді». Қала үстінде түтін-тұман болса, серуенді қысқартып, ауа тазарақ болатын таңды таңдаңыз.

Қайда тамақтануға болады

Саябақта және оның айналасында кафелер мен тамақ нүктелері бар, бірақ өзіміз тексермейінше, оларды атамаймыз. Жобаның негізін қалаушы Валентин Шафрановтың формуласы қарапайым: кафелердің бәрі дерлік жақсы, 2ГИС бойынша таңдаңыз.

Ең қарапайым нұсқа — термос пен көл жанындағы орындыққа бірдеңе ала келу. Мұнда адамдар дәл осы үшін келеді: отыру, суға қарау және ешқайда асықпау.

Мұнда қолмен не істеуге болады

Орталық саябаққа арналған практика — өз ағашыңызды табу.

Колоннададан арық бойымен жүріп, көрінісі бойынша ең кәрі бір ағашты таңдаңыз. Жанына тұрып, алақаныңызды қабығына қойып, жоғары қараңыз. Оның қай жерде тұрғанын есте сақтаңыз. Бір айдан кейін оған тағы келіп, не өзгергеніне қараңыз: жапырақтар, жарық, арықтағы су.

Бүгінгі кішкентай алғашқы қадам: картаны ашып, Гоголь көшесі, 1 мекенжайын табыңыз. Ертең таңертең он бес минут ерте шығып, саябақ арқылы өтіңіз.